كه در آن خوض مىكرده است . و چون اين ثابت شد ثابت مىشود كه آن بدعت است و هر بدعتى ، به اتّفاق ، حرام است ؛ امّا اثر « 1 » ، چنين است كه مالك بن انس « 2 » گفت « ايّاكم و البدع » از بدعت‌ها پرهيز كنيد ، گفتند : يا ابا عبد اللّه بدع چيست ؟ گفت « اهل البدع الّذين يتكلّمون فى اسماء اللّه و صفاته و كلامه و لا يسكتون عمّا سكت عنه الصّحابة و التابعون » اهل بدعت‌ها كسانى هستند كه در نام‌ها و صفات و كلام خدا سخن مىگويند و از آنچه صحابه و تابعان از گفتار دربارهء آنها خاموش مانده بودند سكوت اختيار نمىكنند . و از سفيان بن عيينه « 3 » دربارهء كلام پرسيدند گفت : « اتّبع السّنّة و دع البدعة » از سنّت پيروى كن و بدعت را رها كن . و شافعى - رضى اللّه عنه - گفته است : « اگر خدا بنده را به هر گناهى جز شرك گرفتار سازد بهتر از آن است كه او را به چيزى از كلام گرفتار كند » . و همو گفته است كه : « اگر كسى كتاب‌هاى علمى خود را براى ديگرى وصيّت كند . و در آنها كتابهاى كلام نيز باشد ، اين كتاب‌ها در وصيّت داخل نباشد » ؛ و اما حكم ، و آن چنين است كه اگر [ مالى ] را براى دانشمندان وصيّت كند ، متكلّم در آن وصيّت داخل نباشد ، و خدا داناتر است . و اين مجموع كلام طاعنان در نظر و استدلال است . * * * جواب اين است كه گوييم : امّا شبهه‌هايى كه بدان متمسّك شده‌اند در اينكه نظر افادهء علم نمىكند ، همه فاسد است ؛ زيرا شبهه‌هايى كه ياد كرده‌اند ضرورى نيستند بلكه نظرى هستند ، چه آن جماعت همهء انديشه و نظر را به برخى از انواع آن باطل ساخته‌اند و آن متناقض است ؛ و امّا شبهه‌هايى كه بدان تمسّك جسته‌اند در اينكه نظر غير مقدور و ناممكن است ، آنها نيز فاسد است ، زيرا ايشان در استخراج اين شبهه‌ها مختارند « 4 » ، پس اينكه مىگويند اين شبهه‌ها اختيارى نيست باطل مىگردد ؛ و امّا شبهه‌هايى كه بدان تمسّك جسته‌اند در اينكه تعويل بر نظر قبيح است همه متناقض است ، زيرا از اعتقاد بدان لازم مىآيد كه همين شبهه‌هايى نيز كه خود ايشان ايراد كرده‌اند قبيح و ناپسنديده باشد ؛ و امّا شبهه‌هايى كه بدان تمسّك جسته‌اند در اينكه رسول اكرم ( ص ) بدان نفرموده است ، آن نيز باطل است ، زيرا ما بيان داشتيم كه همهء پيامبران هرچه آورده‌اند جز براى

--> ( 1 ) . « اثر » در اينجا بيشتر به معنى سخن صحابه و تابعين است . ( 2 ) . مالك بن انس ( 93 - 179 ه . ق ) يكى از ائمّهء اربعهء برادران سنّى . ( 3 ) . درباره سفيان بن عيينهء كوفى ( 170 - 198 ه . ق ) از تابعان . ( 4 ) . يعنى اين شبهات را به اختيار و نظر خود استنباط كرده‌اند ، و اين كار با ادّعاى نامقدور و ناممكن بودن نظر و استدلال منافات دارد .